Άκουσα πρόσφατα στο ραδιόφωνο την είδηση για ακόμη μία γυναικοκτονία. Αυτή τη φορά, όμως, μου έμεινε περισσότερο ο τρόπος που παρουσιάστηκε. Χωρίς δραματικές περιγραφές, χωρίς περιττές λεπτομέρειες, χωρίς εκείνη την προσπάθεια εντυπωσιασμού που συχνά βλέπουμε στην τηλεόραση.
Ίσως γι' αυτό στάθηκα περισσότερο στην ίδια την είδηση και άρχισα να αναρωτιέμαι. Τελικά, πόσα ξέρουμε για τις γυναικοκτονίες στην Ελλάδα; Έχουν αυξηθεί τα τελευταία χρόνια; Ποιοι είναι συνήθως οι δράστες; Υπάρχουν σημάδια που προηγούνται; Και τι γίνεται όταν μια γυναίκα ζητά βοήθεια;
Με τη βοήθεια εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης άρχισα να συγκεντρώνω στοιχεία και να αναζητώ απαντήσεις. Κάποια πράγματα ήταν διαφορετικά απ' ό,τι περίμενα. Σε άλλα, διαπίστωσα ότι δεν έχουμε ακόμη αρκετές πληροφορίες για να βγάλουμε ασφαλή συμπεράσματα.
Αυξάνονται οι γυναικοκτονίες;
Σύμφωνα με το Ελληνικό Τμήμα του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου για τη Γυναικοκτονία, από το 2019 έως το 2025 καταγράφηκαν στην Ελλάδα 150 γυναικοκτονίες.
Οι περισσότερες καταγράφηκαν το 2021, όταν έφτασαν τις 31. Το 2023 ήταν 15, το 2024 ήταν 20 και το 2025 ήταν 21.
Αν κοιτάξουμε αυτούς τους αριθμούς, δεν βλέπουμε μια σταθερή αύξηση. Άλλες χρονιές τα περιστατικά είναι περισσότερα, άλλες λιγότερα.
Αυτό έχει ενδιαφέρον, γιατί η εικόνα που σχηματίζουμε παρακολουθώντας τις ειδήσεις μπορεί να είναι διαφορετική. Το ότι ακούμε συχνότερα για ένα φαινόμενο δεν σημαίνει απαραίτητα ότι συμβαίνει και συχνότερα.
Φυσικά, ούτε μπορούμε να συμπεράνουμε ότι το πρόβλημα μειώνεται. Μιλάμε για λίγες δεκάδες καταγεγραμμένα περιστατικά τον χρόνο, όπου ακόμη και μικρές μεταβολές επηρεάζουν σημαντικά την εικόνα. Επιπλέον, οι φορείς δεν χρησιμοποιούν πάντοτε τα ίδια κριτήρια καταγραφής.
Αυτό που μπορούμε να πούμε είναι ότι τα διαθέσιμα στοιχεία δεν δείχνουν μια σταθερή ανοδική πορεία για την περίοδο 2019–2025.
Τι αλλάζει όταν ο δράστης είναι σύντροφος;
Εδώ συνάντησα ίσως το στοιχείο που μου έκανε τη μεγαλύτερη εντύπωση.
Το 2022, στην Ελλάδα, οι γυναίκες αποτελούσαν το 38% των θυμάτων ανθρωποκτονίας.
Όταν ο δράστης προερχόταν από το οικογενειακό ή οικιακό περιβάλλον, το ποσοστό ανέβαινε στο 67%.
Όταν ήταν νυν ή πρώην σύντροφος, έφτανε στο 93%. Από τους 14 ανθρώπους που δολοφονήθηκαν από σύντροφό τους, οι 13 ήταν γυναίκες.
Πηγή: Ευρωπαϊκός Οργανισμός για την Ισότητα των Φύλων (EIGE), στοιχεία Ελληνικής Αστυνομίας 2022.
Συνολικά, οι άντρες είναι περισσότερα από τα μισά θύματα ανθρωποκτονίας. Όταν όμως εξετάζουμε ειδικά τις ανθρωποκτονίες από σύντροφο, η εικόνα αντιστρέφεται.
Προσοχή εδώ σε μια σημαντική διαφορά: τα ποσοστά δεν δείχνουν πόσο πιθανό είναι να δολοφονηθεί μια γυναίκα από τον σύντροφό της. Δείχνουν ότι, ανάμεσα στα καταγεγραμμένα θύματα ανθρωποκτονίας από σύντροφο, η συντριπτική πλειονότητα είναι γυναίκες.
Υπάρχουν βέβαια και άντρες που βιώνουν ενδοοικογενειακή βία και χρειάζονται εξίσου σοβαρή αντιμετώπιση και προστασία. Σύμφωνα με τον EIGE, το 2022 οι γυναίκες ήταν περίπου το 74% των θυμάτων ενδοοικογενειακής βίας που καταγράφηκαν από την Ελληνική Αστυνομία. Και εδώ πρέπει να έχουμε υπόψη ότι δεν φτάνουν όλα τα περιστατικά στις αρχές.
Η αναγνώριση της βίας κατά των γυναικών δεν σημαίνει ότι αγνοούμε τους άντρες που κακοποιούνται. Χρειάζεται να βλέπουμε τι δείχνουν τα στοιχεία για κάθε μορφή βίας, χωρίς να υποβαθμίζουμε κανένα θύμα.
Το φαινόμενο, άλλωστε, δεν είναι μόνο ελληνικό. Σύμφωνα με την έκθεση UNODC και UN Women για το 2024, περίπου 50.000 γυναίκες και κορίτσια δολοφονήθηκαν παγκοσμίως εκείνη τη χρονιά από συντρόφους ή άλλα μέλη της οικογένειάς τους.
Συμβαίνει πράγματι «ξαφνικά»;
Μετά από μια γυναικοκτονία ακούμε συχνά ότι «κανείς δεν το περίμενε».
Αναρωτήθηκα λοιπόν αν πράγματι αυτά τα εγκλήματα συμβαίνουν χωρίς προειδοποίηση.
Η διεθνής έρευνα έχει εντοπίσει ορισμένες συμπεριφορές που συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο σε κακοποιητικές σχέσεις. Ανάμεσά τους είναι ο συνεχής έλεγχος, οι απειλές, η πρόσβαση του δράστη σε όπλα και ο χωρισμός από έναν σύντροφο που ασκεί έντονο έλεγχο.
Μια αμερικανική επιστημονική μελέτη του 2003 διαπίστωσε ότι όταν ο χωρισμός μετά από συμβίωση συνδυαζόταν με έντονα ελεγκτική συμπεριφορά, οι πιθανότητες γυναικοκτονίας ήταν σημαντικά αυξημένες. Το μέγεθος αυτής της συσχέτισης άλλαζε ανάλογα με τους υπόλοιπους παράγοντες που λάμβαναν υπόψη οι ερευνητές.
Δεν σημαίνει ότι κάθε χωρισμός είναι επικίνδυνος, ούτε ότι μπορούμε να προβλέψουμε ποιος θα διαπράξει ένα έγκλημα.
Μας δείχνει όμως ότι σε ορισμένες περιπτώσεις υπάρχουν σημάδια κινδύνου πριν από τη δολοφονία. Και ότι αυτά τα σημάδια χρειάζεται να αντιμετωπίζονται σοβαρά.
Τι γίνεται όταν μια γυναίκα ζητήσει βοήθεια;
Στην Ελλάδα υπάρχουν πλέον ειδικές αστυνομικές υπηρεσίες για την ενδοοικογενειακή βία, συμβουλευτικά κέντρα, ξενώνες φιλοξενίας και η εφαρμογή Panic Button.
Είναι σημαντικό ότι υπάρχουν αυτές οι δυνατότητες. Εκείνο που με ενδιαφέρει, όμως, είναι τι συμβαίνει στην πράξη όταν μια γυναίκα τις χρειάζεται.
Το 2023, η επιτροπή GREVIO του Συμβουλίου της Ευρώπης αναγνώρισε ότι η Ελλάδα είχε κάνει θετικά βήματα, αλλά εντόπισε και σημαντικές ελλείψεις, μεταξύ άλλων στους ξενώνες φιλοξενίας και στην πρόσβαση σε υπηρεσίες προστασίας.
Η έκθεση αφορά την κατάσταση που αξιολογήθηκε τότε. Δεν γνωρίζουμε από αυτήν και μόνο ποια από τα προβλήματα έχουν αντιμετωπιστεί μέχρι σήμερα.
Υπάρχει, ωστόσο, ένα ερώτημα που θεωρώ ουσιαστικότερο από τον αριθμό των υπηρεσιών ή των εφαρμογών που διαθέτουμε.
Όταν μια γυναίκα λέει ότι απειλείται, τι γίνεται στη συνέχεια ώστε να παραμείνει ασφαλής;
Δεν αρκεί να γνωρίζουμε πόσες καταγγελίες έγιναν ή πόσες γυναίκες χρησιμοποίησαν το Panic Button. Θα ήθελα να γνωρίζουμε και τι ακολούθησε. Αν αξιολογήθηκε ο κίνδυνος, αν υπήρξε προστασία, αν η γυναίκα συνέχισε να δέχεται απειλές.
Γιατί άλλο είναι να υπάρχει ένα μέτρο και άλλο να γνωρίζουμε πόσο αποτελεσματικό είναι.
Αυτό που τελικά δεν ξέρουμε
Όταν ξεκίνησα, ήθελα κυρίως να δω πόσες γυναικοκτονίες καταγράφονται στην Ελλάδα και αν αυξάνονται.
Τελικά, εκείνο που με προβλημάτισε περισσότερο ήταν οι πληροφορίες που δεν βρήκα συγκεντρωμένες.
Πόσες από τις γυναίκες που δολοφονήθηκαν είχαν προηγουμένως ζητήσει βοήθεια; Σε πόσες περιπτώσεις υπήρχαν γνωστές απειλές; Είχαν ληφθεί μέτρα προστασίας; Και υπήρχαν περιπτώσεις στις οποίες θα μπορούσε να είχε γίνει κάτι διαφορετικό;
Δεν είναι ότι δεν υπάρχουν καθόλου πληροφορίες. Υπάρχουν στοιχεία από διαφορετικούς φορείς και καταγραφές επιμέρους περιστατικών. Δεν βρήκα, όμως, μια ενιαία δημόσια εικόνα που να επιτρέπει να απαντήσουμε με ασφάλεια σε όλα αυτά τα ερωτήματα.
Κι ίσως αυτό είναι που αξίζει να συζητήσουμε περισσότερο.
Οι αριθμοί μάς βοηθούν να καταλάβουμε τι συνέβη. Αν θέλουμε όμως να μιλήσουμε σοβαρά για πρόληψη, χρειάζεται να εξετάσουμε και όσα είχαν προηγηθεί.
Γιατί η πρόληψη δεν αρχίζει όταν μαθαίνουμε για μια ακόμη γυναικοκτονία. Αρχίζει πολύ νωρίτερα.
Χρήσιμες πληροφορίες: Η γραμμή SOS 15900 απευθύνεται σε γυναίκες που βιώνουν βία. Σε άμεσο κίνδυνο, καλέστε το 100 ή το 112.
Σχετικά με το άρθρο: Το κείμενο προέκυψε από μια προσωπική προσπάθεια κατανόησης του θέματος, με τη βοήθεια εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης για τη συγκέντρωση και οργάνωση δημοσιευμένων πληροφοριών. Δεν αποτελεί πρωτογενή επιστημονική έρευνα. Οι πηγές, οι ορισμοί και οι περιορισμοί των δεδομένων παρουσιάζονται αναλυτικά στη συνοδευτική ενότητα τεκμηρίωσης.
Θέλεις να δεις τι υπάρχει πίσω από τους αριθμούς;
Στην αναλυτική τεκμηρίωση υπάρχουν οι ορισμοί, οι πρωτογενείς πηγές, οι περιορισμοί των δεδομένων και όσα δεν μπορούμε ακόμη να γνωρίζουμε με ασφάλεια.
Δείτε την αναλυτική τεκμηρίωση (Level 2) →